19 czerwca 2026 Centrum Wiedzy o Dostępności SANS zorganizowało wyjątkową konferencję pod hasłem „Przestrzeń dostępna dla wszystkich – od teorii do praktyki”. Architekci, działacze społeczni i urzędnicy rozmawiali o tym, jak mądrze projektować nasze otoczenie.
Poniżej przedstawiamy najważniejsze wnioski z tego wydarzenia. Zobacz, co musimy zmienić w myśleniu o architekturze.
1. Projektujmy dla każdego, a nie „dla wszystkich”
Tradycyjna ergonomia uczy nas projektowania dla statystycznego, „przeciętnego” człowieka. Jednak taki człowiek w rzeczywistości nie istnieje. Projektowanie dla średniej wyklucza osoby o skrajnych potrzebach – bardzo wysokie, niskie czy poruszające się na wózkach.
Prawo to tylko minimum: Trzymanie się minimalnych wymogów z ustaw (np. minimalnego wymiaru windy) nie zapewnia pełnej dostępności.
Projektowanie dla ekstremów: Jeśli dostosujemy przestrzeń do osób o największych trudnościach, stworzymy wygodne warunki dla nas wszystkich.
Ciągła nauka i współpraca: Nawet znani architekci, jak Robert Konieczny, przyznają, że same normy nie wystarczą. Dostępności uczymy się przez całe życie – poprzez współpracę z ekspertami i słuchanie historii konkretnych użytkowników.
2. Dostępność to nie tylko brak schodów. To także nasze zmysły!
Do niedawna dostępność kojarzyła się głównie z windami i rampami dla wózków. Dzisiaj wiemy, że musimy usuwać także bariery sensoryczne i percepcyjne. Pomaga nam w tym neuroarchitektura – nauka badająca, jak przestrzeń wpływa na ludzki mózg.
Nasze mózgi są ewolucyjnie przystosowane do życia w naturze, a nie do hałasu i nadmiaru bodźców we współczesnych miastach. Dlatego Natalia Najmowicz podkreśliła cztery filary neuroprojektowania:
Minimalizacja bodźców: Ograniczenie chaosu wizualnego (zamykane szafy zamiast otwartych regałów), dbałość o stonowaną akustykę oraz stosowanie oświetlenia bez efektu olśnienia i mikromigania.
Elastyczność i strefowanie: Wydzielanie stref pracy i odpoczynku (szczególnie przy pracy zdalnej) oraz tworzenie stref wyciszenia (kapsuł) w szkołach i urzędach.
Poczucie bezpieczeństwa: Stosowanie zaobleń zamiast ostrych kątów (nasz mózg podświadomie odczytuje zaokrąglone kształty jako bezpieczne) oraz czytelna informacja przestrzenna (wayfinding).
Biofilia (kontakt z naturą): Wprowadzanie naturalnego światła, świeżego powietrza, prawdziwego drewna, roślinności oraz szumu wody.
3. Jak ułatwić życie osobom z różnymi potrzebami?
Podczas paneli eksperci podzielili się praktycznymi wskazówkami dotyczącymi konkretnych grup użytkowników:
Osoby niewidome i słabowidzące:
Piotr Malicki podkreślił, że osoby niewidome czerpią informacje ze słuchu, dotyku, węchu i smaku. W przestrzeni pomagają im:
Pola uwagi (guzki): Ostrzegają o niebezpieczeństwie (np. przy krawędzi peronu lub przed schodami).
Linie prowadzące: Pomagają dotrzeć do celu. Najlepsze są te wyryte w betonie (ryflowane) – nie niszczą się i nie są śliskie zimą, w przeciwieństwie do metalowych.
Wysoki kontrast: Pierwszy i ostatni stopień schodów powinny mieć żółte lub czarne pasy ostrzegawcze. Drzwi i ościeżnice powinny wyraźnie odróżniać się od ścian.
Komunikaty dźwiękowe: Są niezbędne w windach, aby pasażer wiedział, na którym piętrze się znajduje.
Aplikacje i technologia: Narzędzia takie jak Be My Eyes (wspierane przez sztuczną inteligencję lub wolontariuszy) pomagają osobom niewidomym samodzielnie poznawać otoczenie.
Osoby niesłyszące:
Dobre oświetlenie: Przy projektowaniu oświetlenia zewnętrznego (np. w parkach) musimy stosować wysokie latarnie. Dzięki temu osoby komunikujące się językiem migowym dobrze widzą swoje twarze i dłonie, niezależnie od tego, jak się ustawią.
Osoby starsze i z demencją:
Adaptabilność mieszkań: Mieszkania komunalne powinny być łatwe do dostosowania w przyszłości. Chodzi o odpowiednią szerokość drzwi (min. 90 cm) czy możliwość wyburzenia ścianek bez wielkich kosztów, gdy lokator zacznie chodzić o kulach.
Udogodnienia w kuchni i łazience: Obniżone blaty (umożliwiające pracę na siedząco), piekarniki na odpowiedniej wysokości i wolna przestrzeń z obu stron toalety (ułatwiająca przesiadanie się z wózka).
4. Uczmy się na błędach
Blanka Witkowska z Laboratorium Innowacji Społecznych w Gdyni opowiedziała o cennych lekcjach z budowy gdyńskich „Przystani” (centrów sąsiedzkich):
Uwaga na schody ażurowe! Schody z blachy perforowanej utrudniają złapanie ostrości i mogą powodować lęk lub utratę równowagi u osób z zaburzeniami percepcji.
Kontrast filarów: Białe słupy konstrukcyjne na tle białych ścian i jasnej podłogi są niewidoczne dla osób słabowidzących. Muszą być oznaczone kontrastowymi pasami.
Konsultacje społeczne to klucz: Dobre budynki powstają wtedy, gdy mieszkańcy sami zgłaszają swoje potrzeby i współtworzą ich program.
Podsumowanie: Projektowanie bez barier to nie tylko spełnianie przepisów technicznych. To przede wszystkim wrażliwość na drugiego człowieka i dostrzeganie naszej różnorodności. Jako architekci i obywatele musimy pamiętać: człowiek w projekcie jest zawsze na pierwszym miejscu.